Liên kết

Học văn bằng phương pháp trực quan – có nên chọn?

 

Ngữ văn là một trong ba môn thi bắt buộc của kì thi trung học quốc gia mỗi năm. Đó cũng là môn học sinh phải học một cách bắt buộc – hiểu theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Giáo viên bộ môn phàn nàn với chủ nhiệm rằng “Học sinh không chịu học văn”, ngược lại chủ nhiệm than vãn “Làm cách gì chúng cũng ngủ trong giờ văn”. Vậy cái gì làm cho các em không thích môn văn - một bộ môn bắt buộc – mà lẽ ra không cần bắt buộc?

Hai mươi lăm năm dạy bộ môn này, tôi thấy rằng hơi thở cuộc sống trong những tác phẩm văn học thổi vào các em chưa thật sống động. Có thể do “bốn bức tường lớp học” quá cao và cũng còn do người dạy có quá ít trải nghiệm cuộc sống. Sự trải nghiệm cuộc sống của cả thầy và trò rất quan trọng trong việc học và dạy văn. Những thành kiến xã hội về môn văn cũng gây trở ngại không nhỏ đến tâm lí người dạy. Môn văn là sự kết tinh từ cảm xúc. Vì vậy nếu không khơi được cảm xúc cho chính mình cũng như cho học sinh thì xem như giờ văn thất bại. Việc thất bại được thể hiện ở chỗ học sinh buồn ngủ và không thích học văn.

Cảm xúc không thuần túy ở sự rung cảm yêu thích mà còn biểu hiện ở việc nhận ra sự thú vị của giờ học văn. Một hoạt động ngộ nghĩnh, một câu chuyện sống động từ đời thực, một hệ thống ngôn ngữ hình thể của người dạy cũng có khả năng khơi dậy và đánh thức cảm xúc của học trò. Các hoạt động của một giờ dạy thường xuất hiện trong đầu, khi tôi nghĩ về đối tượng học sinh hôm nay tôi làm việc là ai. Hoàn toàn không đồng bộ giữa các lớp, mỗi lớp một khác. Và tôi cũng không đồng ý hoàn tòan khi cho rằng môn văn thuần túy là cảm xúc. Tác phẩm là sự khởi đầu của cảm xúc nhưng được hình thành bằng trí tuệ. Nó hình thành theo qui luật cảm xúc của con người. Đã là qui luật thì chắc chắn có tính logic. Nắm được logic thì sẽ giúp học sinh có cảm giác nhẹ nhàng. Một trong những phương pháp giúp giờ văn đỡ nhọc nhằn đó là “Học văn bằng phương pháp trực quan"

Ở chương trình ngữ văn THPT, giáo viên không được chuẩn đầu vào bằng môn năng khiếu cho nên việc yêu cầu giáo viên minh họa bằng một vai diễn là khó khăn. Vì vậy, hãy khai thác điều này nơi học sinh và những hình thức trực quan khác được tổ chức từ giáo viên. Ở đây, tôi muốn đề cập đến những hình thức dễ triển khai nhất trên lớp học. Thứ nhất là sơ đồ tư duy. Nó là một bản vẽ gồm nhiều nhánh rẽ có cấu trúc. Loại này phù hợp với những đơn vị kiến thức gồm nhiều hạng mục hoặc kiểu văn bản nghị luận chứa hệ thống luận điểm rõ ràng chặt chẽ. Loại sơ đồ này cũng thuận tiện cho học sinh khi lập dàn ý bài viết. Nguyên liệu cấu tạo bản vẽ gồm: Nhánh rẽ, màu sắc, từ khóa, hình ảnh, biểu tượng (GV cần hướng dẫn kỹ thuật vẽ sơ đồ tư duy cho học sinh trước). Sau đây là một ví dụ:

Để kiểm tra việc nắm kiến thức của học sinh ở mức độ nào, GV cần tổ chức các hoạt động của giờ dạy bằng sơ đồ tư duy một cách hệ thống:

Hoạt động 1: Học sinh vẽ sơ đồ trên bảng
Hoạt động 2: Học sinh thuyết minh sản phẩm và lí giải những biểu tượng trên hình vẽ.
Hoạt động 3: Học sinh phản biện những vấn đề đặt ra từ các bạn trong lớp và giáo viên.
Hoạt động 4: Gíao viên nhận xét và cho điểm.

Thứ hai là vận dụng trục đường thẳng biễu diễn sự kiện theo thời gian. Sơ đồ này là bản vẽ đơn giản, gồm đường thằng và các mốc thời gian trên đường thẳng. Dạng này phù hợp với những đơn vị kiến thức có chi phối bởi thời gian: Qúa trình phát triển của giai đoạn hoặc thời kì văn học, Lịch sử phát triển tiếng Việt, cuộc đời và sự nghiệp của một tác gia…. Ví dụ Tìm hiểu về cuộc đời và tác gỉa Tố Hữu.

Kỹ thuật vẽ sơ đồ này khá đơn giản, học sinh có thể làm việc cá nhân và kết quả thường giống nhau vì bị chi phối bởi thời gian. Học sinh cần vận dụng kỹ thuật chia cột mốc thời gian hợp lí, chọn sự kiện phù hợp với năm tháng. Học sinh vẫn phải thuyết minh và lí giải trình tự sự kiện, mức độ phản biện ít hơn sơ đồ tư duy.

Thứ ba dùng tranh vẽ bố cục truyện. Áp dụng cho kiểu văn bản tự sự - Truyện ngắn. Tranh vẽ này phù thuộc vào năng lực vẽ của học sinh. Một nhóm học hợp tác cùng nhau mới thể hiện được một sản phẩm trong giờ học được. Ví dụ vẽ tranh minh họa truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài.

Hoặc minh họa bài bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?- Hoàng Phủ Ngọc Tường"

Những hình thức trực quan trên chưa kể đến việc học sinh chuyển thể tác phẩm hoặc hóa thân thành nhân vật trong những câu chuyện hoặc kịch bản đã dựng sẵn như: Bắc Sơn (NHT), Tôi và chúng ta, Hồn Trương Ba, da hàng thịt (LQV), Rô-mê-ô và Ju-li-et (Sech-xpia)...

Ưu điểm của những hình thức này là học sinh làm việc nghiêm túc và say sưa vì: Các em phải đọc văn bản (Đây là việc làm dễ nhưng GV thường than phiền rằng học sinh không đọc trước và nếu đọc trên lớp sẽ rất tốn thời gian), nếu không đọc kỹ văn bản sẽ không mã hóa bằng hình ảnh được. Tôi xem đây là thành công của GV khi triển khai các hình thức trực quan này. Để làm được việc này một cách hiệu quả, GV đối diện với thử thách: Phải nắm rõ văn bản và sợi chỉ logic của văn bản, khả năng định hướng rất quan trọng vì sẽ có nhiều trường hợp phát sinh lệch hướng nơi học trò, vai trò tổ chức các hoạt động phải chặt chẽ và luôn kết thúc bằng hoạt động đánh giá, cho điểm.

Trên đây là sự chia sẻ của một GV dạy văn, hi vọng giúp các thầy cô giảm bớt sự nhọc nhằn buồn chán nơi học sinh, giúp các học sinh tự tin tìm đến môn văn như tìm đến một sân chơi thú vị.

 

 

GV Trường THCS-THPT Trí Đức.

Đoàn Thị Minh Diễm.